مسئول دبیرخانه ستاد بازآفرینی پایدارشهری زابل:  میعاد سلامتی

کارشناس ارشد شهرسازی؛ گرایش برنامه ریزی شهری

سوابق خدمتی:

۱-سرپرست واحد طرح تفضیلی

۲-مشاور شهردار

۳-سرپرست واحد حقوقی واملاک

۴-رئیس گروه شهرسازی سازمان نظام مهندسی استان سیستان و بلوچستان

۵-سرپرست دبیرخانه ستاد بازآفرینی پایدارشهری زابل

شرح وظایف دبیرخانه ستاد بازآفرینی پایدارشهری زابل

 

دبیرخانه ستاد بازآفرینی پایدارشهری زابل به ریاست فرماندارزابل و دبیری شهردار زابل عملا از ابتدای سال۱۳۹۵ فعالیت خودرا در شهرداری زابل آغاز نمود ، که این دبیرخانه شامل ۴ کمیته تخصصی میباشد :

۱- کمیته توانمندسازی فرهنگی،اجتماعی

۲-کمیته کالبدی -زیرساختی

۳-کمیته اقتصادی و مشارکتهای مردمی

۴-کمیته حقوقی و پیشگیری از جرائم

که رسیدگی به مشکلات و معضلات سکونتگاههای غیررسمی زابل یا ۵ محله هدف شناسایی گردیده است را با همکاری ادارات عضو کمیته های ستاد بازآفرینی ، را برعهده دارد.

سکونتگاههای غیررسمی زابل:

با تصويب سند ملي توانمندسازي و ساماندهي سكونتگاه‌هاي غيررسمي در بهمن ماه 1382 واژه سكونتگاه‌هاي غير رسمي براي اين معضل شهرنشيني در كشور مورد توافق دستگا‌ههاي اجرايي قرار گرفت .

در تعريف سكونتگاه‌هاي غيررسمي آمده است :

بافت‌هايي هستند كه عمدتا مهاجرين روستايي و تهي دستان شهري را در خود جاي داده‌اند و بدون مجوز و خارج از برنامه ريزي رسمي و قانون توسعه شهري( طرح‌هاي جامع و تفصيلي) در درون يا خارج از محدوده شهرها به وجود آمده است. عمدتا فاقد سند مالكيت هستند و از نظر ويژگي‌هاي كالبدي و برخورداري از خدمات و زيرساختهاي شهري مشابه بافتهاي فرسوده شديدا دچار كمبود هستند.

حاشیه شهر یا سکونتگاههای غیر رسمی (informal settlement) بخشهای پراکنده مورد غفلت واقع شده ای از شهر هستند که شرایط زندگی و مسکن در آنجا به شدت پایین و نامناسب است .

به هر حال وجه مشخصه در این سکونتگاهها حق سکونت بصورت رسمی را نداشته و بعضی از زمینها تصرف شده ومتعلق به ساکنان نمی باشد . البته ساکنان این اراضی را نمی توان ، ساکنان تصرفی غیر مجاز نامید ، زیرا بسیاری از آنها دارای حق تملک زمین ( مالکیت) هستند وبعضی از آنها نیز مستاجر بوده و برای زمین و سرپناه ( ساختمان ) خود ، اجاره بها می دهند .

تعریف اصطلاح سکونتگاههای غیر رسمی از کشوری به کشور دیگر متفاوت می باشد و حتی در میان متخصصین و صاحب نظران یک کشور هم با توجه به گوناگونی پارامترهای مورد نظر و استفاده ، اختلافاتی هر چند جزیی دیده می شود . اما به طور کلی به بخشهای از شهر اطلاق میشود که ساکنین آن افراد فقیری می باشند و توانایی خرید و ساخت زمین ومسکن استاندارد ورعایت مقرارت و ضوابط رسمی و قانونی را ندارند ، لذا بر روی زمینهای خالی ازسکنه خصوصی و عمومی به دور از استانداردهای ساخت و ساز به طور غیر قانونی اقدام به ایجاد سرپناه و ساکن می گردند .

اسکان غیر رسمی عمدتا زمینهای حاشیه شهرها ، جایی که نظارت مقامات رسمی شهرها ، ضعیف است و یا وجود ندارد ، شکل می گیرد . بر این اساس قانونی کردن و نظم دادن به این سکونتگاهها از جمله مسائل و مشکلات این جوامع بشمار می آید .

ویژگیهای اساسی سکونتگاههای غیر رسمی

ناپایداری حاصله از ناکارآمدی ساختار و عناصر سیستم های مناطق شهری در کشور جهان سوم ، ویژگیهای اساسی رادر این سکونتگاههای ایجاد کرده است . مهمترین این ویژگیها  عبارتند از :

الف : ویژگی های کالبدی

ب : ویژگی های اجتماعی

ج : ویژگی های فرهنگی

د : ویژگی های قانونی

الف – ویژگی های کالبدی

سکونتگاههای غیررسمی با توجه به دلیل غیر قانونی بودن شان ، بدور از نظارت و رعایت اصول ساخت و ساز مسکن استاندارد ، در مکان ها و محلهای آسیب پذیر و فاقد زیرسازی استاندارد ساخته و تشکیل می شوند .

این سکونتگاها به لحاظ سرویس ها و خدمات شهری و تسهیلات زیربنایی فاقد و یا با کمبود جدی مواجه اند . تسهیلات و امکاناتی مانند : خیابان کشی و شبکه ارتباطی ، منابع آب ( آب لوله کشی بهداشتی ) ، سیستم تخلیه فاضلاب ، برق ، مدارس ، مراکز بهداشت و درمان ، بازار و نظایر آن . ساکنان این مناطق در بعضی موارد برای تامین خدماتی همچون آب ، برق و... از شبکه های غیررسمی استفاده می کنند و توجهی به کانالها و مفرهای قانونی ندارند .

ناپایداری در بخش مسکن آنها مشهود می باشد . مسکن آنها به صورتهای مختلف کپر ، چادر، اتاقکهای حلبی یا گلی و حصیری و غیره است و برای ساخت مسکن از مواد و مصالح ساختمانی کم دوام محیط پیرامونی استفاده می کنند و لذا منظر و چشم انداز شهری را سیمایی کثیف ، بیمار گونه و پژمرده ای در منطقه حاشیه نشین شهر ظاهر و ایجاد کرده است .

در این مناطق ساخت مسکن از نظر شکل و سیما به طور کلی ، فرم معماری (تک بنا) دارای شکلی خود ساخته و متاثر از فرهنگ سنتی خاستگاه مهاجرین می باشد . فضای مسکونی این سکونتگاهها اعم از عرصه و اعیان کوچک و تنگ می باشد و غالباً فاقد عرصه هستند و نیز فاقد تزئینات درونی و بیرونی بنا است .

بافت منطقه مسکونی آنها با داشتن معابر تنگ وپرپیچ و خم و ناقواره می باشد که حاکی از خودرو بودن و عدم برنامه ریزی در این سکونتگاهها است .

البته با اینکه عوامل اقتصادی همچون گرانی زمین ، بالا بودن میزان اجاره خانه ها بویژه در شهرهای بزرگ ، فرار و قانون گریزی از پرداخت مالیاتها و نظایر آن موجب راندن این گروههای اجتماعی به حاشیه های شهرها گردیده اما مسائل فرهنگی و اجتماعی نوعی وابستگی محیطی را برای آنها فراهم آورده است .

ب – ویژگی های اجتماعی

اغلب ساکنان سکونتگاههای غیر رسمی جز ، طبقات پایین جامعه اند و از درآمد ناچیزی برخوردارند . آنها دارای مشاغل کاذب غیر تولیدی ( دستفروش ،دوره گردو..) و يا بصورت کارگران روزمزد و یا در بخشهای غیر رسمی کارمی کنند و باوجود کار طاقت فرسا حداقل دستمزد را دریافت می کنند . گاهی بعضی از خانوارها با کار در شغل های نیمه وقت ، از سطح درآمد بالاتری نسبت به دیگر خانوارها برخوردار می گردند .

دراین مناطق معمولاً تراکم جمعیت درواحد سطح ، بعد خانوار و بار تکفل ، رشد طبیعی جمعیت و گستردگی خانواده نسبت جنسی ( برتری تعداد مردان نسبت به زنان ) ساختار سنی ( نسبت کودکان و جوانان به میانسالان و پیران برتری داشته ) نسبت به سایر مناطق شهر زیادتر     می باشد ولی از نظر سواد و میزان درآمد و ... بسیار پایین تر از دیگر مناطق شهری است .

اغلب خانوارهای سکونتگاههای غیر رسمی را مهاجران (از روستا یا شهرهای کوچک) تشکیل می دهند و بعضی از آنهانیز از نسل دوم و یا سوم سکونتگاههای غیر رسمی اند.

ج – ویژگی های فرهنگی

ویژگیهای فرهنگی این سکونتگاهها ، ریشه در خاستگاه (فرهنگ روستایی) و فقر( فرهنگ فقر) آنها دارد که معجونی ویژه را تحت عنوان فرهنگ مناطق حاشیه نشین شهری بوجود آورده است . این فرهنگ در اذهان مردم شهرنشین مترادف با بزهکاری ، خلاف ، جرم وجنایت ، اعتیاد ، دزدی ، فحشا و... می باشد و همواره طبقات اصیل شهری (شهروندان فرهنگ گرا) از همراهی و معاشرت با آنها گریزان است .

با این وجود از جمله ویژگیهای فرهنگی حاشیه نشینان را این گونه می توان خلاصه کرد :

آنها معمولاً بر اساس پیوندهای قومی و خویشاوندی که ریشه در منشا، خاستگاه آنها در روستاها داشته گرد هم در مناطق حاشیه نشین جمع و ایجاد سرپناه می نمایند و لذا در بعضی از فعالیتهای روزمره خود دارای تعاون و همکاری بایکدیگر می باشند .

دوری از محل زادگاهشان و نیز ویژگیهای فرهنگی روستاییان زمینه ساز قانون گریزی ، قانون شکنی ، بی توجهی به سازمانها و نهادهای شهری و سوء ظن به این مراکز شده است . آنها سعی می کنند مسائل و مشکلات خودشان را با استفاده از نیروی جسمانی و خشونت حل و فصل نمایند و لذا انواع نزاعهای خیابانی و محلی را بوجود آورده و خصلتهای جاهلانه مانند خیابانگردی ، گذران شب در بیرون از خانه، باج گیری ، صرف مشروبات الکلی ، فحشاء ، دزدی و غیره به شکل های مختلف جزیی از ویژگیهای فرهنگی این مناطق است .

ناپایداری فرهنگی به صورتهای مختلف موجب تزلزل آنها در مقابل مسائل ومشکلات روزمره شده و به گونه های مختلف آنها را خرافی کرده و معتقد به بخت وسرنوشت بد و یا خوب کرده است.

اعتیاد به مواد مخدر فراگیر می باشد و نشانه ای از بی هویتی فرهنگی و بن بست های روحی روانی آنها و فرار از مسئولیتهای اجتماعی و فرهنگی آنهاست و فروش مواد مخدر در بین آنها معمولاً به صورت خرده فروشی برای گذران معاش و برخورداری از حداقلهای معاش آنها     می باشد و لذا بنیانهای خانوادگی آنها بسیار آسیب پذیر است .

بی سوادی و کم سوادی موجب ایستایی فرهنگی درآنها شده و به نوعی سردرگمی مطلق در مسائل مختلف اعتقادی ، مذهبی ، قانونی ( قانون گریزی ) پذیرش مسائل نو ، بهداشت و درمان و ... را برایشان به ارمغان آورده است.

د – ویژگی های قانونی

در واقع مهمترین ویژگی که سکونتگاههای غیر رسمی را از دیگر سکونتگاها متمایز می سازد ، این است که ساکنان این سکونتگاهها عمدتاً فاقد مالکیت رسمی زمینی هستند که خانه خود را در آن ساخته اند . این زمین ممکن است جزء، زمینهای دولتی و عمومی خالی از سکنه باشد و یا جزء، اراضی حاشیه شهرها که نامطلوب و در معرض مخاطره هستند ماننند زمینهای باطلاقی ، سیل گیر ، و... قرار داشته باشد . بنابراین زمانی که زمین مولد نیست تا مورد استفاده صاحبان آنها در شهرها قرار گیرند ، مورد توجه و استفاده حاشیه نشنان و سکونتگاههای غیر رسمی قرار می گیرد .

البته در بعضی از شهرهای کشورهای جهان سوم در آسیا ، مالک ، زمین خود را به قیمت بسیار نازل به یک یا چند خانوار بصورت غیرقانونی اجاره داده و یا می فروشد ، به هر صورت این واگذاریها و معاملات به دلیل عدم هماهنگی با مسئولین رسمی دولتی ، در نظر نگرفتن رشد و توسعه و حفاظت شهر ، رعایت نکردن سایر استانداردها و ضوابط ساخت و ساز و تصرف و... اعتبار قانونی ندارد .

سند ملي توانمندسازي و ساماندهي سكونتگاه‌هاي غيررسمي چیست؟

بر اساس ماده 1 قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضه مسکن : به منظور تامین مسکن و سهولت دسترسی فاقدین مسکن به ویژه گروههای کم درآمد به خانه مناسب ، ارتقای کیفی و کمی مسکن تولیدی کشور، حمایت از سرمایه گذاری در امر تولید مسکن با استفاده از فناوریهای نوین و تولید صنعتی مسکن ، بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده شهری و سکونتگاههای غیر رسمی و مقاوم سازی واحدهای مسکونی موجود ، دولت موظف است از طریق حمایتهای لازم از قبیل تامین زمین مناسب و کاهش یا حذف بهای زمین از قیمت تمام شده مسکن ، تامین تسهیلات بانکی ارزان قیمت ، اعمال معافیتهای مالیاتی و تامین سایر نهاده های مورد نیاز بخش مسکن در چهارچوب مفاد این قانون ، تدوین نظامات و مقرارت ملی ساخت و ساز و اعمال نظارت بر تحقق آنها و افزایش ظرفیت سرمایه گذاری در بخش تولید و عرضه مسکن با هدف تامین مسکن برای فاقدین مسکن (جهت هر خانوار یک بار) با رعایت مقرارت ملی ساختمان والگوی مصرف مسکن و اصول شهرسازی و معماری اقدام نماید .

بنابراین با هدف سیاستگذاری کلان در امر ساماندهی وبهسازی این سکونتگاهها به پیشنهاد مشترک سازمان عمران و بهسازی شهری وابسته به وزارت مسکن و شهرسازی و وزارت کشور سندی تحت عنوان سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی به هیات دولت ارائه شد .

سند مذکور بنا به پیشنهاد وزارتخانه های مسکن و شهرسازی وکشور و به استناداصل یکصدو سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران درتاریخ 19/11/1382 به تصویب هیات دولت رسید و در تاریخ 26/11/1382 توسط معاون اول رئیس جمهور ابلاغ شد .

سند توانمند سازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی مرجع تعریف مشترک اسکان غیر رسمی وحاشیه نشینی شهری ومبین اصول ، راهبردها وسیاستگذاری های بخشی و زمینه ساز طرح قوانین و مقرارت مورد نیاز برای اجرای سیاستها وراهکارها دربرنامه چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی کشور می باشد .

این سند نشانگر اصول و راهبردهای اساسی مداخله و هدایت کننده در توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی کشور است. به دنبال تصویب سند و در اجرای بند «2» مصوبه آن ، ستادی تحت عنوان ستاد ملی توانمندسازی سکونتگاههای غیر رسمی در ابتدای سال 1383 شکل گرفت .

تشکیل این ستاد که نخستین نگاه جدی و فراگیر به موضوع اسکان غیر رسمی در کشور است نوید بخش عزم ملی در ساماندهی این سکونتگاهها و گامی اساسی در تحقق اهداف عدالت اجتماعی است که همواره مورد تاکید مقام معظم رهبری نیز بوده است .

هم اکنون دبیرخانه ستاد ملی در حال شکل دادن فعالیتهای توانمند سازی و ساماندهی اسکان غیر رسمی با مدیریتی یکپارچه در سطح کشور است . نوید بخش عزم ملی در ساماندهی این سکونتگاهها وگامی اساسی درتحقق اهداف عدالت اجتماعی است که همواره مورد تاکید مقام معظم رهبری نیز بوده است .

مامویت اصلی این دبیرخانه تحقق اهداف و سیاستهای سند ملی و نیز عملیاتی نمودن تکالیفی است که در ماده 30 قانون برنامه چهارم توسعه و سند چشم انداز توسعه 20 ساله کشور در این ارتباط مصوب شده است . نقش دبیرخانه دراین خصوص هماهنگ کردن فعالیتهای اجرایی و بسیج نیروی علمی و توان اجرایی کشور در جهت تحقق اهداف توسعه پایدار در این محدوده است .

بر اساس تصویب نامه راجع به سند توانمند ســازی و سامــاندهی سکونتگاههای غیر رسمی ( هیات وزیران ) ، سند توانمند سازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی مرجع تعریف مشترک اسکان غیر رسمی وحاشیه نشینی شهری ومبین اصول ، راهبردها وسیاستگذاری های بخشی و زمینه ساز طرح قوانین و مقرارت مورد نیاز برای اجرای سیاستها وراهکارها دربرنامه چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی کشور خواهد بود .

ستاد ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی نسبت به شناسایی و تعیین محدوده های اسکان غیر رسمی در حاشیه شهرها اقدام و به ترتیب اولویت ، طرح های توانمند سازی و ساماندهی اسکان غیر رسمی تهیه شده توسط استانها راتصویب و به مراجع ذیربط قانونی ارجاع می نماید .

به منظور هدایت ونظارت بر اجرای طرح های توانمندسازی و ساماندهی اسکان غیر رسمی در استانهای درگیر ، ستادی تحت عنوان ستاد توانمندسازی و ساماندهی اسکان غیررسمی با عضویت استاندار و عالی ترین مقام استانی وزارتخانه های مسکن و شهرسازی ، بهداشت ؛ درمان وآموزش پزشکی ، کار و امور اجتماعی، صنایع و معادن، اطلاعات ، دادگستری، آموزش و پرورش و سازمانهای حفاظت محیط زیست ومدیریت وبرنامه ریزی کشور، فرماندار شهرستان مربوط ، شهردار و رئیس شواری شهر مربوط، فرمانده ناحیه انتظامی استان و مدیران عامل شرکتهای آب و فاضلاب ، توزیع نیروی برق و گاز استان تشکیل می شود. ریاست ستاد یادشده بر عهده استاندار یا معاون عمرانی وی ودبیر آن نیز رئیس سازمان مسکن و شهرسازی استان خواهد بود.

بر اساس تبصره یک مــاده دو آئین نامه نحوه فعالیت ستاد استانی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی : جهت ایجاد هماهنگی دراجرای طرح های توانمندسازی و استفاده بهینه از امکانات موجود ، ستاد هماهنگی امور اجرایی توانمندسازی شهرستان به ریاست فرماندار و دبیری شهردار شهر مرکز شهرستان وعضویت دستگاههای اجرایی محلی ( رییس اداره محیط زیست شهرستان ، رئیس دادگستری شهرستان ، رئیس اداره اطلاعات شهرستان ، رئیس دانشگاه علوم پزشکی شهرستان ، رئیس اداره کار و آموزش فنی و حرفه ای شهرستان ، رئیس اداره صنایع و معادن شهرستان ، فرمانده نیروی انتظامی شهرستان ، رئیس اداره آموزش و پرورش شهرستان ، رئیس شرکت آب و فاضلاب شهرستان ، رئیس شرکت و آب و فاضلاب روستایی شهرستان ، رئیس شرکت برق شهرستان ، رئیس شرکت گاز شهرستان ، رئیس شورای شهرستان ) تشکیل می گردد.

۵ محله حاشیه شهر یا محلات هدف شهرستان زابل

ردیف

محلات هدف

مساحت (هکتار)

جمعیت (نفر)

1

سرحدی

32/43

1440

2

محمدآباد

51/90

2290

3

هیرمند شمالی

83/17

1780

4

بافت شرقی سه قلعه

88/36

1080

5

حسین آباد و اسلام آباد

24/73

3480

جمع

78/261

10070

درحال حاضر تفاهم نامه ای بین شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران و شهرداری زابل در وزارت راه و شهر سازی امضا شد که به موجب این تفاهم نامه ، زابل به عنوان دومین شهر ( پس از شهر سبزوار ) پایلوت ملی ( شهر آزمایشگاهی برای اجرای طرح ) طرح توانمند سازی سکونتگاه های غیررسمی و بازآفرینی پایدار شهری درسطح کشورانتخاب شد .

طرح توانمندسازی عبارتست از مجموعه اقداماتي كه به منظور ساماندهي فضايي بافتهاي با اسكان غير رسمي با استفاده از ظرفيت هاي دروني محيط شامل نيروي انساني ، منابع مالي، با پشتيباني بخشهاي عمومي ، خصوصي ، دولتي وبا توجه به ويژگي هاي كالبدي - معماري انجام مي شود .